Ustawa antylichwiarska 2024 – co się zmieniło i kogo dotyczą nowe przepisy?

Od 1 stycznia 2024 r. obowiązują nowe przepisy ustawy antylichwiarskiej, które wprowadzają surowsze limity kosztów pożyczek i obowiązek oceny zdolności kredytowej. Zmiany mają na celu lepszą ochronę konsumentów i zwiększenie nadzoru nad firmami pożyczkowymi. To także krok w stronę wdrożenia unijnej dyrektywy CCD2, ujednolicającej zasady kredytowania w UE.

• Instytucje pożyczkowe objęto nadzorem KNF i obowiązkiem sprawozdawczym.

• Wprowadzono sztywne limity kosztów pożyczek i zakaz udzielania pożyczek bez sprawdzenia BIK.

• Dyrektywa CCD2 rozszerzyła ochronę konsumentów o nowe produkty, np. BNPL.

• Za złamanie przepisów grożą wysokie kary finansowe i wykreślenie z rejestru firm.

Na czym polega ustawa antylichwiarska?

Ustawa o przeciwdziałaniu lichwie (tzw. ustawa antylichwiarska) w Polsce to pakiet przepisów, które mają chronić konsumentów przed nadmiernymi kosztami pożyczek. Reguluje m.in. maksymalne oprocentowanie, opłaty dodatkowe i wymogi dotyczące firm pożyczkowych. Jej celem jest walka z praktykami lichwiarskimi, które były legalne jeszcze do 2022 r.

Czy lichwa jest legalna w Polsce? Nie – ustawa zakazuje pobierania oprocentowania wyższego niż ustawowe limity, określając, ile procent to lichwa. Dla przykładu, nominalne oprocentowanie powyżej 18,5 % rocznie uznaje się już za nielegalne.

Kluczowe zmiany po nowelizacji (ustawa antylichwiarska 2024)

• Nowe przepisy od 1 stycznia 2024 – firmy pożyczkowe zostały objęte nadzorem KNF i muszą raportować swoją działalność kwartalnie i rocznie.

• Wymogi formalne – instytucje muszą być spółkami z o.o. lub akcyjnymi z radą nadzorczą, kapitale zakładowym co najmniej 1 mln zł.

• Kapitał i struktura – zakaz finansowania działalności obligacjami, środki muszą być transparentne.

• Ocena zdolności kredytowej – każdy wniosek analizowany na podstawie danych z BIK i informacji o dochodach.

• Limity kosztów pozaodsetkowych i RRSO – do 5 % dla krótkich pożyczek (30 dni), 20 % rocznie i 25 % całkowitych kosztów przez cały okres.

• Zakaz rollowania – instytucja pożyczkowa nie może udzielić nowej pożyczki na spłatę poprzedniej zaciągniętej u tego samego pożyczkodawcy. To koniec praktyki „przedłużania chwilówek” poprzez zaciąganie kolejnych zobowiązań w celu spłaty wcześniejszych – rozwiązanie to miało chronić konsumentów przed wpadnięciem w spiralę zadłużenia.

Rola KNF – nadzór i sankcje

Od 1 stycznia 2024 r. KNF przejęła nadzór nad pożyczkodawcami – chodzi zarówno o zgodność z prawem, bezpieczeństwo działania, jak i ochronę konsumentów. Instytucje mają obowiązek:

• Wysyłać kwartalne i roczne sprawozdania o działalności (liczba i wartość pożyczek, opóźnienia, przychody z opłat),

• Utrzymywać minimalny kapitał zakładowy i odpowiednią strukturę,

• Przestrzegać zakazów dotyczących RRSO i kredytów wtórnych.

Za naruszenia grożą kary – do 15 mln zł na firmę, do 150 tys. zł na członka zarządu, a także wykreślenie z rejestru firm pożyczkowych.

Konsekwencje finansowe i rynkowe dla firm pożyczkowych

Nowe wymogi – kapitał, sprawozdania, zakazy finansowe – to kosztowne zmiany. Mniejsze podmioty mogą nie podołać i zniknąć z rynku, co już widać w konsolidacji sektora. Z drugiej strony, konsument zyskuje – branża staje się bardziej przejrzysta i bezpieczna.

CCD2 a ustawa antylichwiarska – współgrające regulacje

Dyrektywa CCD2 (2023/2225) rozszerza unijne wymagania na kredyty konsumenckie. W Polsce ma wpływ na lokalne prawo i pożyczki:

• Zwężenie zakresu wartości – obejmuje umowy do 100 000 EUR (~255 500 zł).

• Nowe produkty pod nadzorem – BNPL czy debety, wcześniej często poza regulacjami kredytowymi.

• Wzmocnienie ochrony konsumentów – wymóg jasnej reklamy „Uwaga! Zaciąganie pożyczek kosztuje” i usług doradczych przy problemach finansowych.

• Obowiązkowe formularze i informacje – ujednolicone, transparentne, porównywalne oferty.

Dostosowanie prawa i instytucji – co jeszcze trzeba zmienić?

Choć ustawa antylichwiarska 2024 i unijna dyrektywa CCD2 wprowadzają już wiele obowiązków, pełne wdrożenie zmian wymaga dalszych korekt w polskim prawie i praktyce rynkowej. Przede wszystkim konieczne będzie uaktualnienie Ustawy o kredycie konsumenckim (UKK) – tak, aby odzwierciedlała szerszy katalog objętych regulacjami produktów, np. kredyty ratalne BNPL, pożyczki w aplikacjach mobilnych czy limity odnawialne.

Zmian wymaga też sposób oceny zdolności kredytowej – instytucje muszą udowodnić, że nie tylko pozyskują dane z BIK i baz gospodarczych, ale także potrafią je prawidłowo interpretować. Reklamy i komunikaty marketingowe powinny zostać ustandaryzowane – m.in. poprzez obowiązek informowania o kosztach kredytu w ujednolicony sposób, zgodny z unijnym formularzem SECCI.

Dodatkowo każda legalnie działająca firma pożyczkowa powinna powołać compliance officera odpowiedzialnego za zgodność z przepisami. Instytucje muszą też wdrożyć procedury zgodne z regulacjami AML/CFT (przeciwdziałanie praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu), a także spełnić szereg wymogów informacyjnych określonych przez Europejski Urząd Nadzoru Bankowego (EBA) i dyrektywę CCD2.

• Instytucje muszą zatrudnić compliance officerów, spełnić wymogi AML/CFT oraz informacyjne zgodne z EBA i CCD2.

Ustawa antylichwiarska: ciekawostki

• Czy ustawa antylichwiarska działa wstecz? Nie – nowe przepisy mają zastosowanie wyłącznie do umów pożyczek i kredytów zawieranych po 1 stycznia 2024 r. To oznacza, że osoby, które podpisały umowy wcześniej, nadal podlegają wcześniejszym zasadom, choć obowiązek oceny zdolności kredytowej już wpływa na ewentualne refinansowanie lub przedłużenie umów.

  Ustawa antylichwiarska a Provident – nawet tak duży gracz, jak Provident Polska, został zobowiązany do dostosowania się do nowych limitów kosztów pozaodsetkowych i RRSO. W praktyce oznacza to m.in. zmniejszenie liczby oferowanych produktów, większą ostrożność przy udzielaniu pożyczek oraz uproszczenie konstrukcji ofert.

  Ustawa antylichwiarska PDF – tekst ustawy (z późniejszymi nowelizacjami) jest publicznie dostępny w Dzienniku Ustaw pod numerem 2339 z 2022 roku. Warto do niego zajrzeć, by poznać pełne brzmienie przepisów i śledzić aktualizacje.

  Ustawa antylichwiarska BIK – zgodnie z nowymi regulacjami, każda instytucja pożyczkowa ma obowiązek weryfikowania historii kredytowej klienta w BIK oraz w przynajmniej jednej bazie informacji gospodarczej (np. BIG InfoMonitor, KRD). To kluczowy element w ocenie zdolności kredytowej i zabezpieczenie przed udzielaniem pożyczek osobom już nadmiernie zadłużonym.

Porównanie z innymi krajami UE – czy Polska poszła dalej niż inni?

Wprowadzone w Polsce przepisy antylichwiarskie należą obecnie do jednych z najbardziej restrykcyjnych w Unii Europejskiej. Dla porównania – w Niemczech limit kosztów kredytu wyznaczany jest pośrednio: sądy uznają umowy za lichwiarskie, gdy RRSO przekracza dwukrotność średniego oprocentowania rynkowego publikowanego przez Bundesbank. We Francji obowiązuje tzw. „taux d’usure” – górna granica RRSO ustalana co kwartał przez Bank Francji, która zależy od rodzaju kredytu i jego kwoty. Z kolei w Hiszpanii funkcjonuje system bardziej liberalny – lichwa jest penalizowana, ale brak sztywnych progów procentowych powoduje większą uznaniowość sądów. W tym kontekście polska ustawa jasno definiuje dopuszczalne koszty i nakłada obowiązek oceny zdolności kredytowej, co czyni ją jedną z najbardziej precyzyjnych regulacji. Takie rozwiązania mają swoje plusy – większą ochronę konsumenta – ale też minusy, jak ograniczenie dostępności kredytu dla części klientów.

Społeczny wymiar ustawy – czy naprawdę chroni konsumentów?

Choć nowelizacja ustawy antylichwiarskiej miała przede wszystkim chronić konsumentów przed nadmiernym zadłużeniem, jej efekty są bardziej złożone. Z jednej strony wprowadzone limity kosztów pozaodsetkowych i obowiązek rzetelnej oceny zdolności kredytowej ograniczyły ryzyko popadania w spiralę długów – szczególnie wśród osób o niższych dochodach. Z drugiej jednak, wiele firm pożyczkowych zrezygnowało z udzielania niskokwotowych pożyczek lub znacznie zaostrzyło kryteria przyznawania finansowania. W efekcie część konsumentów – zwłaszcza tych z gorszą historią kredytową – może mieć dziś trudniejszy dostęp do legalnych źródeł finansowania, co rodzi ryzyko wzrostu szarej strefy. Dlatego tak ważne jest, by nowe przepisy były monitorowane nie tylko przez pryzmat statystyk rynkowych, ale również ich realnego wpływu na życie codzienne ludzi.

Dodatkowe źródła:

https://www.kochanski.pl/ustawa-antylichwiarska-czyli-rzut-oka-na-instytucje-pozyczkowe-po-1-stycznia-2024-r/

https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20220002339/U/D20222339Lj.pdf