Nowelizacja prawa spadkowego: co reguluje i jak nie odziedziczyć długów?

Prawo spadkowe w Polsce regulują przepisy Kodeksu cywilnego, który został opracowany jeszcze w 1964 roku. Od tamtego czasu jednak nastąpiło wiele zmian w przepisach, które dostosowały je do bieżących potrzeb i oczekiwań społecznych.

• Zmiany „na 2026” tak naprawdę obowiązują od 15 listopada 2023 r. – w 2026 roku stosuje się te same, znowelizowane zasady prawa spadkowego.

• Spadek to zawsze majątek + długi, a spadkobierca ma 3 wybory: przyjąć wprost, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza (bezpieczniej) albo odrzucić.

• Odrzucenie spadku: kluczowe 6 miesięcy, ale przepisy lepiej chronią termin (Ważną zmianą jest wydłużenie terminu złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku oraz uproszczenie procedury złożenia takiego oświadczenia dla rodziców małoletnich dzieci. Dzięki temu łatwiej można odrzucić spadek w przypadku gdy zmarły krewny pozostawił niespłacony kredyt gotówkowy lub kredyt hipoteczny).

• Zawężono krąg dalszych spadkobierców (żeby spadek nie „wędrował” do bardzo dalekich krewnych) i doprecyzowano/rozszerzono przesłanki niegodności dziedziczenia (np. uporczywe unikanie alimentów/opieki).

Nowe prawo spadkowe – od kiedy obowiązuje?

Nowe prawo spadkowe zostało wprowadzone w ramach Ustawy z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. To właśnie w Kodeksie cywilnym, w księdze czwartej zawarte są bowiem przepisy regulujące prawo spadkowe.

A od kiedy obowiązuje nowe prawo spadkowe? Przepisy wymienionej wyżej ustawy weszły w życie 15 listopada 2023 roku, a więc właśnie od tego dnia obowiązują nowe zasady dziedziczenia.

Zmiany w prawie spadkowym w 2026 – co warto wiedzieć?

Poniżej masz najważniejsze zmiany, które realnie wpływają na życie (i na bezpieczeństwo finansowe spadkobierców):

• Łatwiej dochować terminu na odrzucenie spadku: 6 miesięcy nadal obowiązuje, ale teraz termin uznaje się za zachowany, jeśli przed jego upływem złożysz do sądu wniosek o odebranie oświadczenia.

• Zawieszenie biegu terminu, gdy potrzebujesz zezwolenia sądu (np. przy czynnościach dotyczących małoletnich) – czas postępowania „nie zjada” Ci 6 miesięcy.

• Nowe przesłanki niegodności dziedziczenia: np. uporczywe unikanie alimentów albo uporczywe uchylanie się od obowiązku pieczy nad spadkodawcą (to ważne w sporach rodzinnych).

• Zawężenie dziedziczenia w „dalszej rodzinie” – w praktyce mniej sytuacji, w których spadek „wędruje” do bardzo dalekich krewnych.

• Usprawnienia proceduralne związane z odrzuceniem spadku i dokumentami (mniej ryzyka, że sprawa utknie przez formalności).

Przez jakie przepisy prawne regulowane jest prawo spadkowe

Najważniejsze zasady znajdziesz w:

• Kodeksie cywilnym (Księga czwarta „Spadki”).

• Przepisach dotyczących procedur sądowych i rodzinnych (istotne przy małoletnich i oświadczeniach).

Prawo spadkowe a dziedziczenie – jakie możliwości ma spadkobierca?

Może zastanawiasz się: „Skoro spadek to i majątek, i długi, to czy mogę wybrać tylko to dobre?”. Niestety – nie da się przyjąć spadku „częściowo” (np. samego mieszkania bez zobowiązań). Zamiast tego masz 3 drogi:

1. Przyjęcie spadku wprost
   Oznacza odpowiedzialność za długi bez ograniczeń (także własnym majątkiem).

2. Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza
   To najbezpieczniejsza opcja, gdy nie masz pewności co do długów: odpowiadasz tylko do wartości ustalonego stanu czynnego spadku.

3. Odrzucenie spadku
   Wtedy nie dziedziczysz ani majątku, ani długów.

Czy wiesz, że… jeśli nic nie zrobisz, prawo i tak podejmie decyzję za Ciebie? Brak oświadczenia w terminie 6 miesięcy oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (czyli „bezpieczniejszy domyślny tryb”).

Jak odrzucić spadek? Przyjęcie spadku wprost lub jego odrzucenie wymaga od spadkobiercy złożenia stosownego oświadczenia w sądzie, lub u notariusza w terminie 6 miesięcy od chwili otrzymania informacji o spadku. Składanie takiego oświadczenia nie jest natomiast konieczne w przypadku przejęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Tak mniej więcej wygląda prawo spadkowe w pigułce. Poniżej skupimy się na wyjaśnieniu, jakie zasady dziedziczenia wprowadza nowe prawo spadkowe i kogo dotyczy.

Nowe prawo spadkowe a dziedziczenie małoletnich – co się zmieniło?

Tu jest jedna z najbardziej praktycznych zmian.

W typowych sytuacjach, gdy rodzic odrzuca spadek, a przez to do dziedziczenia „wchodzi” dziecko, wcześniej rodzice często musieli uzyskać zgodę sądu opiekuńczego – co bywało długie i stresujące.

Po zmianach: w określonych przypadkach odrzucenie spadku w imieniu dziecka nie wymaga zezwolenia sądu (gdy działa rodzic mający władzę rodzicielską, za zgodą drugiego rodzica / wspólnie, i spełnione są ustawowe warunki dotyczące odrzucenia spadku także przez innych zstępnych).

Dodatkowo, jeśli jednak zgoda sądu jest potrzebna, przepisy przewidują mechanizm, który pomaga „nie przegrać” terminu.

Prawo spadkowe 2026 a zawiadomienie o rozprawie

Nowe przepisy wprowadzają również uproszczenie procedur spadkowych, ponieważ nie trzeba już o rozprawie spadkowej informować wszystkich krewnych, a jedynie najbliższych członków rodziny zmarłego, czyli małżonka, dzieci, rodziców i rodzeństwo.

Dzięki zmianom wyeliminowany został częsty problem ze znalezieniem wszystkich spadkobierców, prze który wydłużał się czas oczekiwania na orzeczenie sądu o podziale spadku. Warto jednak podkreślić, że nowe prawo spadkowe nie likwiduje prawa dalszych krewnych do spadku, ponieważ wciąż mogą oni uczestniczyć w procesie jego podziału, tyle że muszą się samodzielnie do niego zgłosić.

Prawo spadkowe 2026 – kto nie otrzyma spadku?

Nowe prawo spadkowe 2026 wprowadza także regulacje, które ograniczają prawo do spadku dla określonych grup spadkobierców.

Pierwszą zmianą jest poszerzenie zakresu przesłanek do uznania spadkobiercy za niegodnego spadku. Zgodnie z nowymi przepisami spadkobierca może być uznany za niegodnego dziedziczenia, jeśli:

• uporczywie unikał wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy, określonego orzeczeniem sądowym, porozumieniem sądowym lub umową,
• uporczywie unikał wykonywania obowiązku opieki nad spadkodawcą, wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, funkcji rodzica zastępczego, obowiązków małżeńskich czy szacunku i wsparcia między rodzicem a dzieckiem.

To nie wszystko, ponieważ nowe przepisy ograniczyły również prawo do spadku dalszym krewnym zmarłego, należącym do trzeciej grupy spadkobierców.

Nowe prawo spadkowe a ograniczenie trzeciej grupy spadkobierców

Ograniczenia dla trzeciej grupy spadkobierców dotyczą sytuacji, gdy wśród żyjących członków rodziny zmarłego nie ma jego małżonka, dzieci, rodziców, rodzeństwa i ich dzieci. Wówczas prawo do spadku mają dziadkowie osoby zmarłej.

Nowe przepisy regulują natomiast, kto dziedziczy spadek, gdy dziadkowie także nie żyją, ponieważ prawo to zyskują wyłącznie: dzieci dziadków (czyli wujowie i ciotki zmarłego) oraz ich dzieci (czyli stryjeczne rodzeństwo). Nowe prawo spadkowe wyklucza zatem możliwość dziedziczenia spadku przez dalszych krewnych.

Odrzucenie spadku – kiedy można złożyć oświadczenie?

Masz na to 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedziałeś się o tytule powołania do spadku.

Co jest nowego i praktycznego?

• Termin jest zachowany, jeśli przed jego upływem złożysz do sądu wniosek o odebranie oświadczenia.

• Jeśli oświadczenie wymaga zezwolenia sądu (np. w sprawach dotyczących dziecka), bieg terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania o to zezwolenie.

Oświadczenie możesz złożyć przed sądem albo przed notariuszem.

💡Koszty:

• w sądzie: opłaty zależą od trybu i czynności, ale najczęściej spotkasz się z opłatą 100 zł za odebranie oświadczenia (dla każdej osoby składającej oświadczenie).

• u notariusza: maksymalna taksa za przyjęcie oświadczenia o przyjęciu/odrzuceniu spadku to 50 zł netto + VAT (plus ewentualne wypisy).